GRAAIEN: OOK GELD MAAKT MEER KAPOT DAN JE LIEF IS.
Mijn vriend Gert is mijn vriend niet meer, hij is veranderd. Gelukkig heeft hij een heleboel nieuwe vrienden. Hij heeft ook een nieuwe vrouw. Zijn eerste vrouw is volgens Gert niet met hem meegegroeid. Eigenlijk ben ik ook niet met Gert meegegroeid, alleen Gert heeft dat nog niet in de gaten. Gert volgt aandelenkoersen, hij golft, hij weet veel van wijnen en van bolides. Op zich is daar niets mis mee, maar Gert heeft het daar te vaak over.
Gert kan het goed doen, maar dit heeft hem helaas niet sympathieker gemaakt. Het hebben van veel geld, veel vrienden en veel macht lijkt heerlijk.

Het pakt echter vaak averechts uit. Je zou verwachten dat rijkdom, populariteit en invloed je geluk en zekerheid brengen. Op grond van die verwachting werk je je kapot en sloof je je uit. Je denkt misschien, dat rijke mensen die niet gelukkig zijn, gewoon sufferds zijn en ook al sufferds waren voor ze geld hadden. Dat is niet zo, niet alleen alcohol maar ook geld maakt meer kapot dan je lief is. De meeste mensen met veel geld zijn ongelukkig en dat kan ook bijna niet anders.

Bezit kan je eenzaam maken. In de villawijk zijn er minder buren, dus minder kinderen en vaak meer oudere mensen die geen tijd voor je hebben. Als je rijk bent, dan zijn er veel mensen die aardig doen, maar je weet niet of ze ook aardig zijn. Of mensen aardig zijn weet je alleen, als je niks hebt. Je bent in bepaalde gelegenheden welkom, als men aan jou kan verdienen. Je bent absoluut niet meer welkom als je niets meer hebt te verteren.

Bezit kan ten koste gaan van je vrijheid en onafhankelijkheid.. Er zijn clubs, goede kennissen en zakenrelaties en deze stellen bepaalde eisen. Het circuit van de 'old boys' speelt elkaar het balletje toe, maar dat doen ze natuurlijk niet zomaar. Als je bij de 'upper ten' wilt (blijven) horen, dan zul je je moeten aanpassen. Je moet bepaalde opvattingen delen, je moet je op een bepaalde manier gedragen en kleden en je moet blijven netwerken. De angst je invloedrijke vrienden te verliezen en er niet meer bij te horen, maakt je chantabel.


Je bezit is een bron van zorg. Het vraagt verzorging, aandacht en onderhoud. Je moet het verzekeren tegen verlies, diefstal en brand. hoe harder je hebt moeten werken om je bezit te vergaren, hoe banger je bent het kwijt te raken. Het is een onverdraaglijke gedachte dat je jaren gezwoegd en geploeterd hebt om iets op te bouwen en dat het je dan toch nog ontnomen zou worden. Al die inspanning is dan voor niets geweest en dat mag natuurlijk nooit of te nimmer gebeuren. Je bezit moet koste wat kost veilig gesteld worden.

Bezit wakkert de hebzucht aan. Hebzucht kent geen grens, hoe meer mensen hebben, hoe meer ze in de verleiding komen te gaan graaien naar meer en meer en meer. Hebzucht maakt niet de meest nobele eigenschappen bij de mens los. In sommige families is het na de verdeling van de erfenis nooit meer goed gekomen. Mensen met topinkomens zijn het meest uit op loonsverhogingen en bonussen.

Bezit kan je verwaand maken. Je gaat denken dat je recht op bezittingen hebt, omdat je gelooft dat je meer en beter bent dan de anderen. Het leidt tot ijdelheid en protserigheid en dat heeft iets triests. Het lijkt er ook op of ze er alles aan doen om er jonger uit te zien dan ze zijn. Wie 70 is moet 60 lijken en wie 60 is 50 en wie 50 is 40. En dat is begrijpelijk als je tientallen jaren verloren hebt met alleen maar bezit vergaren en je al die tijd niet echt geleefd hebt.
Een monnik vindt rust en geluk omdat hij niet de slaaf wil zijn van zijn bezit, van ambities en van hartstochten. Hij hoeft nergens bang van te zijn, ook niet voor de dood. Alleen graaiers hebben iets te vrezen.
Als je vrijheid en je gemoedsrust je lief zijn, hecht dan niet te veel aan status en bezit.
Dr. F. W.

                                         IS HET JOUW PROBLEEM WEL?
Johan zag het niet meer zitten. Hij werkte op kantoor bij de luchtmacht. Een drukke baan.
Alle planningen voor de inkoop van straaljagers en kleding tot maaltijden voor de kantines verliepen via Johan. De sfeer was niet erg goed en met zijn collega's wilde het nog wel eens botsen. Bovendien voelde hij zich niet gedekt door zijn leidinggevende. Johan stortte in en kwam bij mij in de praktijk. Op dat moment was hij 44 jaar en woonde hij met zijn vrouw Ellen in een klein dorpje bij Enschede, waar hij geboren & getogen was. Vlak voordat hij zou komen, belde hij of zijn vrouw mee mocht komen. Dit was natuurlijk geen bezwaar. Ik ben met Johan aan het werk gegaan.

Verdoving:
Ik testte de intensiteit van zijn overspannenheid. Die was 59% (op de schaal van 0 = helemaal in balans en 100 = maximale score in stress). Volgens het enneagram model bleek Johan een type 9: de Bemiddelaar die veel begrip heeft, slecht tegen conflicten kan en moeilijk beslissingen neemt. Vervolgens haalde ik zijn
overlevingsmechanisme weg; dat was Verdoving. Hij verdoofde zichzelf te veel. Om problemen niet te voelen. Tot deze echter zo groot werden dat ze niet meer te hanteren bleken. Ik maakte hem sterk op het sneller nemen van beslissingen en op het ondernemen van actie. Maar eerst moest hij rust in zichzelf vinden en het vertrouwen krijgen dat hij goed is. Het vreemde was dat ik niet bij de kern van het probleem kon komen.

Verdediging:
De volgende afspraak kwam zijn vrouw weer mee. De intensiteit was wel iets gedaald, maar niet genoeg. Ik vroeg aan Ellen hoe het met haar ging. Niet goed. Ze had een luxe sieradenwinkel en was alom bekend. Maar er was minder geld te besteden en dus ging het al een tijd slecht. Haar grootste angst was om failliet te gaan, want dan wist iedereen in het dorp dat ze gefaald had. Ze begon te huilen. Johan hield het toen ook niet meer en zijn emoties kwamen los. Ik testte hem met de spiertest en wat bleek: hij trok zich het probleem van zijn vrouw erg aan. Zo erg dat hij avonden met haar praatte om een oplossing te vinden, op zaterdag in de winkel hielp om personeelskosten uit te sparen en ook de boekhouding deed. De oorzaak van Johan's overspannenheid lag helemaal niet bij zijn werk! Het was de angst van zijn vrouw en de stress die dat met zich meebracht.

Ik ben dus met Ellen aan het werk gegaan. Na drie sessies was ze los van haar beperkende verdedigingsmechanisme. Iedereen heeft een verdediging. Die zorgt ervoor dat we niet geraakt worden, maar zorgt er tevens voor dat we een beperkte blik hebben, de schuld snel bij anderen leggen en niet meer objectief kunnen zijn. Ellen bleek het enneagramtype 2 te zijn: de Helper, die altijd voor anderen klaarstaat, vriendinnen heel belangrijk vindt, imago nodig heeft en trots wil zijn op wat ze bereikt heeft.

Toen dat vrij was gemaakt bleek het type 1 eronder te zitten: de Perfectionist. En dit type zorgt voor structuur, overzicht, regelmaat. Ellen veranderde. Toen ik daarna weer met Johan verder ging bleek zijn intensiteit gedaald te zijn naar 24%. En met hem had ik nog maar een sessie gedaan. Je begrijpt dat we snel klaar waren. Johan was twee weken later weer aan het werk.

Tip:
Het gebeurt vaak dat je een probleem hebt, dat jouw probleem helemaal niet is. Je maakt het van jou, omdat de andere persoon dicht bij je staat. Heb je stress, voel je je ongelukkig of zie je het niet meer zitten, vraag je je dan eens af waardoor dit - nog meer - kan komen. Wat is de invloed van je omgeving? Heeft één van de kinderen een probleem? Is het een collega of een vriend? Maak het probleem van een ander niet tot jouw probleem! Makkelijk gezegd, hè. Maar als je kind of wie dan ook een probleem heeft, kun je hem of haar veel beter helpen als je beseft dat het niet jouw probleem is. Misschien is het zijn pad en dat moet hij lopen, niet jij.
W. J. v.d. W.

HUIDIGE ECONOMIE MET ZIJN:
1: ANGST.
2: ONZEKERHEID.
3: KAPITAAL VERDAMPING.
4: RECESSIE.
5: DEPRESSIE.
6: CRISIS.
7: OORLOG.

Over economie is al ontzagwekkend veel geschreven. Heel veel visies en richtingen zijn er in de economie, doch ze hebben allemaal hoe vervelend het ook klinkt om op te merken, hun fouten, tekortkomingen en onvoorspelbaarheden. Ook over de ,,new econemy'' wordt veel geschreven, dus met behulp van ,,Internet'' doch latent op de achtergrond blijft meespelen: ,,Angst en onzekerheid''. Bij het minst of geringste wat er mondiaal maar gebeurt, is er al heel vlug hectiek, paniek, enz. enz. Wanneer de president van de Amerikaanse centrale bank Allan Greenspan één keer kucht, dan schrikt men al, hoest hij dan slaat iedereen de schrik om het hart en houdt hij een redevoering die enigszins negatief en waarschuwend van aard is dan is er paniek.

Onlangs, nog niet zo lang geleden een wat verkeerd en onhandig gegeven interview van de president van de E.C.B. Wim Duisenberg. Direct daarna zakt de koers van de Euro en iedereen valt over hem heen.
Economie is de wetenschap die het streven naar menselijke welvaart tot voorwerp van studie heeft, doch als twee centrale bankdirecteuren hoe voorzichtig of onvoorzichtig formulerend ook, al direct de koers van een munt of de koers van de aandelen min of meer sterk kunnen beïnvloeden, dan is het toch wel duidelijk dat de economie een wetenschap is waarvan de ,,basis en stabiliteit'' tot de meest wankele van bijna alle wetenschappen behoort.

Is het allemaal te verklaren? Jazeker en heel eenvoudig. Wij spreken wel van beschaving en ethiek in deze wereld, doch als we om ons heen kijken, de TV en actualiteit volgen, dan ervaren we iedere dag dat het geestelijk niveau van de mensheid nog niet zoveel voorstelt, ondanks alle godsdiensten en filosofieën die deze wereld rijk is en de mensen voorlichten.
Egoïsme, hebzucht, heerszucht, machtswellust en liefdeloosheid zijn heel eenvoudig uit het menselijk gedrag te destilleren, doch ze worden wel altijd verhullend ten toon gespreid, doch gemakkelijk te herkennen, voor wie scherp waarneemt.

De economie is hiervan wel een zeer, zeer sterk voorbeeld. Zij is totaal ,,gebaseerd'' op hetgeen ik hierboven vermeldde en gaat veelal nog wel wat verder. Dat wat in de economie de ,,markt'' wordt genoemd is in werkelijkheid een ,,battle field'' waar het er absoluut meedogenloos aan toe gaat. Als een onderneming, concern, bedrijf of wat de naam ook moge zijn, erin slaagt de concurrent te vernietigen, de nek om te draaien, wordt dit gezien als een volkomen gelegaliseerde goede handeling, men was beter, slimmer, gewiekster enz. Wat voor een ellende en bestaanszekerheid van de ten ondergang gegane onderneming, angst en verdriet, dit allemaal oplevert is voor de ,,overwinnaar'' totaal onbelangrijk. Men wordt veelal gedecoreerd of de Nobelprijs, of een andere prijs wordt iemand deelachtig. Dus wat wil je nog meer? Dit alles is toch moeilijk met ,,beschaving en barmhartigheid'' in overeenstemming te brengen!

Nog recentelijk hebben we een aantal debacles kunnen waarnemen als het gaat om kapitaalverdamping. Het bedrijf Baan, enkele jaren geleden nog de lieveling van de beurs, werd tenslotte door een Engelse concurrent voor letterlijk ,,een appel en een ei'' opgekocht, sociaal gezien een grote uitstoot aan arbeidskrachten achter latend. U.P.C. een kabelboer wilde S.B.S.-tv overnemen en van maart tot en met mei dit jaar zakte de beurswaarde van U.P.C. internationaal met een kwart procent. Dus, stel U.P.C. internationaal heeft een beurswaarde van 800. 000. 000 €. In drie maanden is de waarde tot 200.000.000 € geslonken en blaast men de overname van S.B.S.-tv af. De W.O.L. genaamd World Online valt in dezelfde categorie. Ook daarvan is het totale kapitaal in waarde thans minimaal t.o.v. de introductie op de beurs.

Nina Brink tracht zich met rookgordijnen, halve waarheden en leugens eruit te redden. Dit is toch afschuwelijk. Dit alles is met een waslijst aan te vullen, met voorbeelden op het Nederlandse, Europese en Wereld niveau.
Wat in de economie ook een groot probleem is, dat is de aanschaf/ afschrijvingen van productiemiddelen zoals, machines, vervoermiddelen, computers, enz. enz. Met de afschrijvingen in bedragen en tijd, wordt nogal eens misgegokt. Er is alweer een nieuwe machine uitgevonden en door concurrentie gedreven, moet men noodgedwongen wel mee doen, wil men het hoofd boven water kunnen houden. Doch men blijft met machines zitten welke nog lang niet zijn afgeschreven en men komt daardoor in de problemen. Vaak door rationalisaties en automatiseringen heeft dit als bijkomend effect de uitstoot van arbeidskrachten. Dit laatste is een verschijnsel dat zich ,,trendmatig'' voor doet. Het gevolg van de ,,meedogenloze'' concurrentie.

De grondstoffen in de wereld, zijn over deze aardbol ongelijk verdeeld en dat zal ook wel zo blijven. We moeten op mondiaal niveau erkennen dat we van elkaar ,,afhankelijk'' zijn. Meer grondstoffen en arbeidskrachten maakt dat nogal wat landen veel rijker zijn dan anderen, wat van alle rare en akelige psychologische gevolgen kan hebben, mede als gevolg van deze verschillen en rijkdom en economische mogelijkheden ontstaat het verschijnsel van internationale betalingsbalansen. Daardoor krijg je crediteuren en debiteurenlanden. De laatste n.l. de debiteurenlanden staan dus in de schuld bij de crediteurenlanden.

De debiteur moet daarvoor weer leningen afsluiten en daarover rente betalen en men zit tot in lengte van dagen met het z.g. verschijnsel van de staatsschuld. In Nederland is deze momenteel ongeveer 200.000.000.000.€ met een rentebetaling van ongeveer 10.000.000.000.€ per jaar. In Duitsland is de staatsschuld ongeveer 750.000.000.000.€. Om van te duizelen. In de economie begrijpt men dit verschijnsel niet, het is n.l. helemaal niet nodig.
Ook het verschijnsel van geforceerd industrialiseren is altijd door angst ingegeven. Men wil niet afhankelijk zijn van anderen.

De meedogenloze concurrentie niet alleen op landelijk, Europees, doch zeker op mondiaal niveau en dit in samenhang met de zich razendsnel voortschrijdende technische vooruitgang maakt dat recessies, depressies en crisis een telkens terugkerend verschijnsel zijn. Recessie, depressie en crisis is in wezen één en hetzelfde, er is alleen een gradueel verschil. Voeg hieraan toe, door de concurrentie gedreven het telkens meer doorvoeren van rationalisatie, automatisering en computerisering, wat de menselijke factor arbeid steeds meer overbodig maakt. Dit maakt bij de mensen die het aangaat eveneens angst en onzekerheid teweeg en in nogal wat landen in de wereld ontstaan politieke bewegingen, altijd van extreem rechtse signatuur. Tegenwoordig gaan ze heel subtiel en geraffineerd te werk, maar de boodschap is telkens hetzelfde (Philip De Winter, Jörg Haider enz. enz.). Zij weten wel een oplossing! Zij wijzen z.g. een zondebok aan, dit of dat heeft gedaan, is de schuld, enz. enz. enz. En mensen trappen maar al te vaak in deze zorgvuldig opgezette val.

Doch er zijn geen schuldigen, alleen dit ,,economische systeem'' dat absoluut voor de volle honderd procent op ,,WINST'' is gebaseerd, maakt dat dit de hele geschiedenis door telken als een z.g. oplossing wordt gezien. Deze z.g. ,,oplossing'' past zich wel altijd aan, aan de tijd waarin de mensheid leeft, doch het mondt altijd uit op ,,oorlog''
Is dit nu echt, werkelijk nodig? Neen, neen, neen!!!
De oorzaak van alle ellende is het ,,Individualisme'' met in het kielzog, haat, angst, onzekerheid, vijandige benadering van alles enz. enz. enz!!!
De oplossing is: Samenwerking met in het kielzog, vrede, harmonie, respect, zekerheid, rust en vrede.
Herman Wissink.

ALTERNATIEVE ECONOMIE MET WAARACHTIGE:
1: VREUGDE.
2: ZEKERHEID.
3: KAPITAALBEHOUD.
4: CONSOLIDATIE.
5: EXPANSIE.
6: RUST.
7: VREDE.

Is het werkelijk mogelijk in een maatschappij, met een economisch stelsel te leven, waarin alle fouten, vergissingen en tekortkomingen zijn verdwenen? Ja, dat is daadwerkelijk mogelijk en los van iedere politieke en ideologische invulling. Een wereld waarin de mens echt ,,mens'' kan zijn en waarin hij waardig, vrij, gelukkig en onzelfzuchtig kan leven. Onder echte vrede, harmonie en algeheel welbevinden.

Ongeveer honderdvijftig jaar geleden werd in Massechusetts U.S.A. geboren Edward Bellamy. Tijdens zijn studietijd werd hij getroffen door de mensonterende toestanden waarin mensen moesten leven. Tijdens een reis door Europa viel hem dit erg op. Terug in de U.S.A ontdekte hij dat daar dezelfde vreselijke omstandigheden heersten. In Amerika studeerde Bellamy rechten en werkte bij twee kranten, waarbij er één krant was, die hij samen met zijn broer oprichtte. Bellamy heeft twee boeken geschreven n.l. ,,Looking Bachward en Equality''. Eind 19e eeuw werden er miljoenen van verkocht.

Door ,,diepgaande'' studie ontdekte Bellamy dat de grondoorzaak van alles is het onvermogen van de mensheid tot echte ,,Samenwerking''. Dit i.p.v. wat nu de dagelijkse praktijk is n.l. elkaar bestrijden, ontstaan door concurrentie. Om de maatschappij economisch goed en perfect in te richten, moeten we inzien dat we over de hele wereld van elkaar ,,afhankelijk'' zijn.
De grondstoffen en economische mogelijkheden zijn niet overal gelijk en gelijk verdeeld.

We moeten elkaar respecteren en in ieders waarde laten en elkaar in liefde en oprechtheid in de wereld benaderen en omgaan i.p.v. elkaar vijandig, hatelijk en afgunstig te benaderen. Ook de arbeidskrachten verschillen in kwantum samen met de economische mogelijkheden. Bijvoorbeeld de VS heeft wat de grondstoffen en aantal arbeidskrachten en arbeidsbenodigdheden betreft een zeer groot overschot t.o.v. vele andere landen. Dit houdt in dat de VS veel meer produceert dan het voor de eigen bevolking, van vooral goederen, doch ook diensten, nodig heeft. Dus er vindt enorm veel export plaats. Dat wordt door een ander land (er) weer ingevoerd. Bijvoorbeeld een ander land, waar de grondstoffen, arbeidskrachten en economische mogelijkheden veel geringer zijn, als gevolg hiervan is ontstaan het systeem van de Handels en Betalingsbalans.

Dus debiteurenlanden kunnen zo goed als nooit de schuld in goederen terug voldoen. Zij moeten lenen (staatsleningen) Met de daaraan gekoppelde jaarlijkse rentebetaling. Met dit zeer, zeer onaangename feit kampen heel veel landen. De oorzaak hiervan is dat er een wanverhouding bestaat tussen landen, als het gaat om het potentieel der ,,arbeidskrachten''. De economische wetenschap begrijpt dit verschijnsel niet goed en weet geen oplossing. Men moet de ,,wereld'' als één geheel zien met een wereldeconomisch systeem. De oplossing is dus emigratie en immigratie. Door doelbewuste, statistisch bekende wereld, continent en landproductie met een over de hele wereld ,,gelijk economisch stelsel'' en de arbeidskrachten gelijk verdeeld over de landen, de grondstoffen daar verweken waar ze uit de grond worden gehaald i.p.v. ermee te zuilen over de wereld.

Verder de voedsel, fruit, productie daar verrichten, waar de klimatologische mogelijkheden optimaal zijn. Dus beter gezegd. Geen tomaten verbouwen op Groenland of Spitsbergen maar in Spanje, Italië, Noordafrika en Zuid-Amerika, dus op natuurlijke wijze met de optimale natuurlijke omstandigheden. Beter, lekkerder, dan chemisch ondersteund, geproduceerd in kassen. Precies met bijvoorbeeld de koffie. De verbouwing, oogst, verwerking tot eindproduct enz. in Zuid-Amerika verrichten. en dan vervoeren over de wereld. Verder een ,,gelijke economische koopkracht - verdeling'' voor iedereen over de gehele wereld. Dat is de oplossing. Een wereldfederatie van onafhankelijke staten met een zelfde economisch stelsel en de goederen eerlijk verdelen en vervoeren over de wereld.

Ook het probleem van machines, productiemiddelen enz. enz. is het heel eenvoudig. Daarvoor richt je je op een apart onderwerp, productie en onderhoudapparaat en de kosten worden doorberekend in het eindproduct. Evenals hierboven kun je dit toepassen op het noodzakelijk aanleg, onderhoud van wegen, dijken, natuurparken, waterwegen, sluizen, groenvoorziening, enz. enz. enz. De arbeid hiervoor verricht doorberekenen in het eindproduct. En alles is altijd betaald, zonder ,,angst'' voor de toekomst.
De economische problemen, blijvend en goed oplossen is minder moeilijk dan men denkt. Dus ,,samenwerking'' i.p.v. de vijandige benadering van thans, dus inzicht en bewustwording. Hierdoor bereiken we zeker tien maal zoveel als eindresultaat, dan elkaar te bestrijden. De geproduceerde goederen, zonder winst, worden in een groot warenhuis per gemeente te koop aangeboden (een soort Kijkshop) idee.

De statistisch bekende jaarproductie van alle goederen wordt in waarde gedeeld door het aantal inwoners en iedereen krijgt een boekhoudkundige gelijke koopkrachtverdeling. Daar in het Bellamystelsel geen handel meer bestaat is het onpersoonlijke geld niet meer nodig. Er vindt geen ,,ruil'' meer plaats, doch gelijke koopkrachtverdeling van de wieg tot het graf. Een jaar geldig en telkens vernieuwd. In het Bellamy economisch stelsel bestaat er dus geen angst, onzekerheid, kapitaalverdamping, recessie, depressie, crisis en oorlog meer, maar vrede, rust welbevinden enz. moeilijk te geloven, doch daadwerkelijk mogelijk. Waar een wil is, is een weg.

Het huidige economische systeem is gebaseerd op angst, onzekerheid, haat, enz. Ik heb dit enkele keren benaderd. Een onzeker mens, voelt zich altijd bedreigd en moet zich dus zonodig bewapenen. Daar het economische systeem van heden gebaseerd is op de laagste instincten van de mens, een vijandige benadering als basis heeft, loopt het één en ander altijd uit op oorlog. Met het huidige geavanceerde oorlogstuig, de atoom en waterstofbom geen ,,aangenaam vooruitzicht''.

Laten we als broeders en zusters in heel de wereld met elkaar omgaan, elkaars godsdienst, filosofie of wat dan ook respecteren, de hatelijke, afgunstige obstakels voorgoed opruimen, dan kunnen we deze aarde behouden en in liefde, vrede, harmonie aan ons nageslacht doorgeven.
Ik eindig met de twaalf punten uit Bellamy's economie:

1: De welvaart van de gemeenschap is de welvaart van het individu. Een volk is niet welvarend zolang niet iedereen gelijkelijk deelt in de welvaart.

2: De hulpmiddelen tot het scheppen van welvaart behoren in handen te zijn van de gemeenschap.

3: Het voornaamste middel tot welvaart is de arbeid. De gemeenschap heeft recht op de arbeidskracht van al haar leden. Het bestuur, de gemeenschap moet alle arbeidskracht organiseren tot welvaart voor allen.

4: Geen enkel individu heeft uitsluitend rechten. Ieder heeft ook plichten tegenover de gemeenschap. Arbeidsplicht rust op ieder, het recht op aandeel in de arbeid of in het geproduceerde kan niemand worden onthouden. De vrouw heeft dezelfde rechten en plichten als de man. De arbeid in het gezin strekt tot nut van de gemeenschap en is dus gelijkwaardig aan iedere andere arbeid.

5: Het is de plicht van de meest begaafde en de sterkere, betere of meerdere arbeid te verrichten dan een naar lichaam en geest zwakkere. Zo hij die plicht verwaarloost, is hij in gebreke. Het aandeel in plicht en welvaart is dus voor iedereen gelijk.

6: De moeilijkheid van de arbeid bepaalt niet het loon, doch weerspiegelt zich in de arbeidsduur.

7: Het gelijke aandeel in de gemeenschappelijke welvaart is altijd eigendom van ieder lid van de natie gedurende het gehele leven.

8: Ieder individu krijgt de volle gelegenheid, zijn gaven te ontplooien, opdat het gebruik van die gaven de gemeenschap moge ten goede komen.

9: Daar de machine een zeer belangrijk middel is tot productie en distributie van het nodige en nuttige, behoort zij aan de gemeenschap. Indien de voortschrijdende ontwikkeling van de techniek het produceren en distribueren vergemakkelijkt, wordt de arbeidsduur verkort.

10: Ieder is vrij zijn aandeel te besteden naar eigen smaak en verkiezing. De vraag regelt de productie. Het aandeel is van bepaalde geldigheidsduur, wordt na het verstrijken daarvan vernieuwd en is strikt persoonlijk.

11: Internationale goederen en dienstenruil wordt door het landsbestuur geregeld.

12: Elke godsdienstige en ethische richting vindt volkomen vrijheid van uiting.
Herman Wissink.

                                                OMDAT WE BANG ZIJN.
Dit jaar, op 6 mei 2006 om precies te zijn, is het 150 jaar geleden dat er in Freiberg (tegenwoordig Pribor) in Moravië een joods jongetje werd geboren dat het denken van de mens over zichzelf en anderen ingrijpend zou veranderen. Zijn naam was Sigismund (later Sigmund) Freud. Toen hij in 1939 in Londen, waarheen hij voor de nazi's was gevlucht, stierf, was hij zonder enige twijfel de belangrijkste psycholoog van zijn tijd. Maar zijn invloed reikte veel verder dan de wereld van de psychologen en psychiaters.

Hij correspondeerde met de grote wetenschappers van zijn tijd zoals de natuurkundige Albert Einstein en de filosoof Bertrand Rusell. Vooraanstaande kunstenaars als Salvador Dali en wereldberoemde schrijvers als Thomas Mann lieten zich in hun werk door Freuds denkbeelden beïnvloeden. Maar misschien nog opmerkelijker was het feit dat hij zelfs doordrong in het denken en taalgebruik van de gewone man. Woorden als onbewust, verdringing en rationalisatie, die nu tot de dagelijkse omgangstaal van veel wereldburgers behoren, zijn daarin terechtgekomen dankzij Freud. Zoals ook het 'in-therapie-gaan', wat jaarlijks door vele miljoenenmensen over de hele wereld wordt gedaan, is bij Freud begonnen.

Gezien zijn enorme invloed, ook nu nog, is het opmerkelijk dat de psychologische wetenschap van deze tijd een groot deel van Freuds theorieën naar de prullenbak heeft verwezen. Ze hebben de toets van wetenschappelijk onderzoek niet doorstaan. Ook van de behandelmethode die hij heeft ontworpen, de psychoanalyse, is wetenschappelijk gezien niet veel overeind gebleven. De vraag hoe effectief deze is, is nog altijd niet goed beantwoord. Toch blijven veel van Freuds ideeën heel erg populair. Zo zijn er meer mensen die wel niet geloven in het idee, dat dromen onbewuste verlangens of problemen weerspiegelen. Een groot aantal mensen gelooft ook dat de psychische problemen die volwassenen hebben, kunnen worden teruggevoerd op ervaringen in de kindertijd.

Dat roept een interessante vraag op: Geloven ze dat tegen beter weten in of is er toch meer aan de hand dan waarop wetenschappelijk onderzoek tot op heden de vinger heeft weten te leggen? Ik denk dat het in belangrijke mate terug te voeren is op een centrale opvatting van Freud, namelijk dat de mens geen baas is in eigen geest. Voor die opvatting bestaat wel de nodige wetenschappelijke onderbouwing. Mensen blijken hun eigen motieven vaak slecht te kennen en de verklaring die ze geven voor hun gedrag blijken bij nader onderzoek vaak helemaal niet of maar heel gedeeltelijk te kloppen. Hoe vaak komt het bijvoorbeeld niet voor dat we zeggen dat we boos op iets of iemand zijn terwijl we vooral bang of angstig zijn. Maar ons die angst niet bewust zijn of daarmee geen raad weten.

Opvallend in deze tijd vind ik bijvoorbeeld de uitlatingen van veel kersverse nieuwe liefdesparen, gevormd uit mensen die al minstens een keer gescheiden zijn, dat ze deze keer de liefde van hun gevonden hebben gevonden. Als je al eenmaal gescheiden bent, weet je maar al te goed dat op zoiets weinig garantie bestaat. Roep je het toch, dan is het niet zelden omdat je, diep van binnen, bang bent dat het (opnieuw) juist wel eens niet voor het leven zou kunnen zijn. Freud noemde dat 'in iets geloven omdat je bang bent dat het niet waar is'. Hij meende dat hetzelfde mechanisme ook speelt bij religieus geloof. Mensen geloven volgens hem in een God, in een macht, een bron van liefde, een 'vader' die hen opwacht na e dood, omdat ze bang zijn dat het niet waar is. Geloven 'dat er iets is', omdat je bang bent dat er niets is. Het zou best eens waar kunnen zijn.
R. D.

                                                                 KRITIEK.
Op een dag gaat een man raad vragen aan een wijze die op doorreis een paar dagen in zijn dorp verblijft. 'Helpt u mij alstublieft', zegt de man. Het hele dorp houdt me voor een idioot. wat ik ook zeg, hoe verstandig ook, ze lachen me steevast uit, en als ik niks zeg, drijven ze ook de spot met me.

Dan zeggen ze, hij weet ook niks zinnigs te zeggen, die idioot. Mijn leven is één nachtmerrie en ik denk vaak, ik maak er een einde aan. Toen hoorde ik dat er een wijze door ons dorp kwam en dacht misschien dat die mij kon helpen. de wijze zei: Nou dat is simpel. Het enige dat je hoeft te doen is dit: Vanaf morgen begin je iedereen die maar iets zegt, onmiddellijk kritiek te geven. Zegt iemand, wat een mooie dag vandaag, dan reageer jij met, wat is er dan zo mooi aan deze dag, wanneer is iets mooi, wie bepaalt dat eigenlijk? Zegt iemand, kijk eens wat een mooie vrouw, dan weer meteen kritiek leveren. Maar onthoud één ding:

Nooit zelf iets beweren, alleen maar kritiek leveren en vooral op dingen die niemand bewijzen kan, zoals smaak, schoonheid, liefde, goedheid, God. Dingen waar iedereen de mond vol van heeft, maar die niemand hard kan maken. Over een maand kom ik hier weer. Zoek me dan maar weer op.
Een maand later was de man totaal veranderd. Hij was niet meer depressief, maar had een stralende blik in zijn ogen. De blik van iemand die in zichzelf gelooft en ontzag inboezemt. de wijze moest glimlachen om wat hij zag en zei:

Het heeft dus gewerkt? Fantastisch, antwoordde de man. Ze reageren allemaal alsof ik de wijste man van het dorp ben. En dat in een maand tijd. En ik heb niks anders gedaan, dan wat u mij hebt aangeraden. Zo gauw ze iets zeggen, kom ik met mijn vragen, met kritiek en daar hebben ze geen weerwoord op. Ze voelen zich opgelaten. Waar ik tegenwoordig ook kom, houden de mensen zich in, omdat voor hun gevoel één woord zeggen al linke soep is. U hebt echt een wonder verricht. De wijze antwoordde: Ik heb geen wonder verricht. De kwestie is eenvoudig deze. Alle mensen zijn bang voor kritiek. En alle mensen beweren aan de lopende band dingen waar ze niet goed over nagedacht of niet veel verstand van hebben.

Ontmoeten ze iemand die dat niet doet, iemand die niks beweert en alleen maar kritische vragen stelt, dan worden ze pijnlijk herinnerd aan het feit dat ze zelf vaak voor hun beurt spreken. Degene die hen eraan herinnert dat het dikwijls wijzer is je mond te houden is daarom in hun ogen een wijze.
Dat verhaal afkomstig van de grote Russische schrijver Ivan Toergenev, drukt ons met de neus op een belangrijk punt. Kritiek is nooit leuk en vaak pijnlijk.

Geneigd als we zijn pijn te vermijden, gaan we kritiek meestal uit de weg. We zijn bang voor kritische mensen, zien er tegen op hen tegen te komen en gaan vaak zelfs tegen hen opzien. Maar behalve vaak pijnlijk is kritiek ook vaak belangrijk. Het is meestal nodig om ons er toe te brengen bij ons eigen gedrag stil te gaan staan, erover na te denken. Daarom is kritiek onontbeerlijk voor onze ontwikkeling als mens. Onze critici vermijden staat gelijk aan onze ontwikkeling stoppen. Daarom, benader kritiek in principe als een geschenk. U hoeft er niet blij mee te zijn en het ook niet altijd aan te nemen. Maar het blijft som om het bij voorbaat af te wijzen.
R. D.

                                              BUENOS AIRES: BIJSMAAK
Verandering van spijs doet eten. Onlangs was ik in Buenos Aires en geen dag is er voorbij gegaan zonder dat ik me te buiten ging aan een ,,hoogpolige'' Argentijnse tournedos. Zo mals koop ik ze thuis niet. En dat terwijl Argentinië toch ook een land is met een vleestraditie.

Vlees van de grasrijke pampa is van aparte klasse. Argentijnse koeien gaan nooit op stal. Dat proef je. Mijn huisrestaurant was een gezellig ingerichte ,,parrila''. Altijd propvol. Tot in de late uren, met opvallend veel oudere vrouwen. In Argentinië sluiten grootmoeders zich niet thuis op zoals elders op dit continent. Toch zat ik niet lekker te eten. Want ik had uitzicht op drommen arme donders buiten. Terwijl ik strijd leverde met 450 gram haasbiefstuk, wroetten zij aan de overkant van de straat in het huisvuil. Onsmakelijk dichtbij.

Elke avond wanneer in het centrum van Buenos Aires het huisvuil op straat wordt gezet doemen duizenden paupers uit het niets op. Als sprinkhanen zwermen ze over de binnenstad uit. Je hoort ze van verre aankomen met hun rammelende winkelwagens en karretjes. Op zoek naar alles van hun gading. Overdag wonen de ,,cartoneras'' ver weg in de armenwijken aan de rand van de tien miljoen zielen tellende metropool. Voor de schemering inzet pakken ze de trein richting centrum. Wie in de achterste treinstellen zonder banken plaatsneemt, reist gratis.

Worstelend met mijn homp vlees had ik in eerste instantie de neiging mijn tafel ,,in de etalage'' te verruilen voor eentje zonder uitzicht. Ik schrok er zelf van. Was dat niet hetzelfde struisvogelgedrag dat veel Zuid-Amerikanen tonen, die ook beschikken over een gevulde portemonnee? Als ik eerlijk ben moet ik het toegeven: Ook ik ben door de jaren heen vrijwel immuun geworden voor armoede. Bij het stoplicht blijft mijn autoraam potdicht als bedelaars in beeld komen.

Kinderen geef ik uit principe niks om het schooieren niet aan te moedigen. En als thuis armoedzaaiers aanbellen, heb ik een voorgebakken antwoord: Sorry ik zit aan de telefoon.
Alleen bejaarden kunnen op clementie rekenen. Maar dan wel afhankelijk van mijn humeur, want anders loopt het straks storm. Hoe anders reageerde ik op het verschijnsel als 22-jarig jonkie, die Zuid-Amerika in 1981 met zijn rugzak aandeed. Ik was diep getroffen door de schreinende armoede en fotografeerde alle uitingen van menselijk leed:

Krottenwijken, zwervers, straatkinderen. Het kwam me te staan op een reprimande van de moeder van een rijke Braziliaanse vriend. Je bent alleen geïntersseerd in ellende. Brazilië heeft zoveel meer te bieden.
Ik kon haar er niet van overtuigen dat je je ogen niet voor de welvaartskloof mag sluiten.
Op weg naar het hotel met een maag ,,op spanning'' stuit ik op Lilian. De ,,cartonera'', een goedlachse moeder van acht kinderen, speurt tussen de etensresten naar aluminiumblikjes, plastic, oud papier en karton. Ze doet het sinds de economische crisis haar man in 2001 werkeloos maakte.

Zes keer per week pakt ze 's middags de gratis trein om 's nachts om één uur thuis te komen met omgerekend vijftien peso's (drie euro). Lilian: Dan mag ik mijn handen dichtknijpen. Haar grootste droom? Vast werk en vervolgonderwijs voor mijn kinderen. Nee, schamen doet ze zich niet. Ik steel toch niet. Daar hoor je je voor te schamen, antwoordt ze gedecideerd. Terug in het hotel klaagt de receptioniste steen en been over de vieze ,,cartoneras''. Ze kan het ,,gepeupel'' niet luchten of zien. Maar waarom? Laat ze hier wegblijven. Ze ontsieren het straatbeeld. Ze veranderen de stad elke dag in één grote vuilnisbelt.
F. L.   

                             STRESS ZO OUD ALS HET LEVEN OP AARDE.
Sommige stoffen in ons lichaam zijn vrijwel gelijk aan die in vissen en zelf bijen. Anderen zijn in de loop van de evolutie sterk veranderd. 'Maar het stresshormoon blijkt al meer dan een miljard jaar oud te zijn.
Natuurlijk moet je als kleine zelfstandige rekening houden met anderen, maar je hebt toch aardig de vrijheid te doen wat je wil.

Voor mensen in een groot bedrijf of op kantoor ligt dat anders. Wat iemand daar wil uitvoeren, moet hij goed op het werk van zijn collega's afstemmen. Dat kan met een briefje, een memo, of met het sturen van een mailtje.
In levende organismen gaat het natuurlijk niet anders. Ook in plant en dier moeten collega's -- in dit geval de miljarden cellen -- goed met elkaar communiceren om te weten wat ieders taak is. In planten en dieren gebeurt die briefing via bepaalde stoffen: Signaalstoffen. In mens, karper en honingbij komen tal van signaalstoffen voor. Denk aan hormonen of aan stoffen (cytokinen) die de communicatie bij de afweer tegen ziekteverwekkers verzorgen.

Voor zijn promotie-onderzoek in Nijmegen heeft Mark Huising zich met deze briefing tussen cellen in dieren beziggehouden; in vissen, met name in de karper, maar ook in insecten. De vorm en de tekst van de briefjes heeft hij vergeleken met die in zoogdieren, in de muis en de mens. Ik was zeer geïnteresseerd in de vraag of, en in hoeverre, signaalstoffen in de loop van de evolutie zijn veranderd. De laatste gemeenschappelijke voorouders van zoogdieren en vissen leefde zo'n 450 miljoen jaar geleden.

Voor zijn onderzoek heeft hij signaalstoffen onder de loep genomen, cytokinen, die een taak hebben bij de afweer tegen ziekteverwekkers als bacteriën en virussen, en signaalstoffen als hormonen. Een groot aantal cytokinen blijkt in de loop van de evolutie soms aanzienlijk te zijn veranderd.
Sommige van die signaalstoffen die we in zoogdieren kennen, zijn in vissen gewoon niet terug te vinden. Volgen Huising hebben die veranderingen te maken met de aard van hun werk. Afweercellen en daarmee ook hun boodschappers, worden voortdurend geconfronteerd met nieuwe ziekteverwekkers.

Denk alleen maar aan de vele nieuwe virussen waarmee wij de laatste jaren te maken hebben. Om op al die veranderingen in te kunnen spelen is het van groot belang om een overmaat aan verschillende signaalstoffen te ontwikkelen. Dit proces gaat continu door. Op die manier is de kans het groots dat op elke nieuwe invasie een gepast antwoord kan worden gegeven.
De meeste hormonen zijn in de loop van honderden miljoenen jaren echter nauwelijks veranderd. Ik denk dat dat te maken heeft met het feit dat hormonen in het algemeen hun werk doen in een omgeving die maar weinig verandert.

Ze worden in hun werk niet steeds geconfronteerd met nieuwe omstandigheden. Eenmaal voor hun taak berekend, zullen er geen ingrijpende veranderingen in hun samenstelling worden aangebracht. Onder het motto: never change a winning team.
Als voorbeeld van een evolutionair stabiel hormoon heeft hij naar het stresshormoon gekeken, althans naar een eiwit dat het stresshormoon bindt. Dat eiwit bleek er in de karper nagenoeg gelijk uit te zien als in de mens. Nog sterker. Ook in insecten, als de honingbij, de malariamug en het fruitvliegje, bleek dit eiwit zeer sterk op dat van de mens te lijken.
Met andere woorden: Eiwitten die betrokken zijn bij de reactie op stress, zijn in de loop van de evolutie niet of nauwelijks veranderd. Ze zijn al ontstaan in de tijd dat de insecten hun opwachting op de aarde maakten, meer dan een miljard jaar geleden.
Stress is dus zo oud als het leven.
H. H.


                                           GEWELD IS NIET HUISELIJK.
Neem de volgende situatie. Uw kind geeft op straat een grote mond aan een volwassene met een paraplu onder de arm. De volwassene gaat het kind achterna en geeft het met de paraplu een paar flinke klappen. Zo flink dat het kind een aantal blauwe plekken en verwondingen oploopt. Vraag: Hoe noemt u het gedrag van zo'n volwassene en wat zou u doen? Het antwoord ligt denk ik, voor de hand.

U noemt het gedrag misdadig en doet aangifte. U doet ook alle mogelijke moeite om ervoor te zorgen dat die volwassene fors wordt gestraft voor dat gedrag. Maar wat nou als die volwassene uw partner is en het voorval niet op straat maar in uw huis plaatsvond? Zou u dan hetzelfde oordelen en handelen? Waarschijnlijk niet. Waarschijnlijk zou u de gebeurtenis voor de buitenwereld zoveel mogelijk verborgen houden, uit schaamte en uit eigenbelang. Dat is begrijpelijk. Maar is het ook wijs?

Nemen we een tweede situatie. Stel u loopt met uw twee kinderen op straat en komt een buurtbewoner tegen waarmee de verhouding niet goed is. U groet niet. Dat schiet die buurtbewoner in het verkeerde keelgat. U wordt uitgescholden en er volgt zelfs een handgemeen. De buurman is veel sterker dan u en slaat eerst u en vervolgens de kinderen zo hard dat u daar alle drie aan bezwijkt. Als hij het aangerichte slagveld overziet, raakt de buurman zodanig in paniek, dat hij de weg oprent, voor een aanstormende bus springt en de dood vindt. Hoe, denkt u, zal de rest van de buurt of het land over dit gedrag oordelen?

Het antwoord ligt, opnieuw, voor de hand. Ze zullen het misdadig noemen. Sterker nog, ze zullen de man als een echte misdadiger in hun herinnering bijzetten en uit protest mogelijk een stille tocht door buurt en stad houden. Maar wat nou als die moorddadige volwassene uw (ex)partner is die niet op straat maar in huis u en de kinderen ombrengt en daarna zichzelf? Zal de buurt, zullen andere nabestaanden dan ook zo oordelen en reageren? Zullen ze de dader-ouder een misdadiger, een crimineel noemen? Of zullen ze hem met een zekere compassie, een zeker begrip beschouwen?

Begrip in de zin van dat hij wanhopig moet zijn geweest en volledig de weg kwijt. Zo iemand een misdadiger, een crimineel noemen, zal de meeste mensen waarschijnlijk te ver gaan. En opnieuw, dat is begrijpelijk. Maar is het ook wijs?
Een aanzienlijk deel van het geweld dat op straat plaatsvindt, is gekweekt, is voorbereid in huis.
Kinderen die getuige zijn geweest van fysiek geweld thuis of zelf direct slachtoffer daarvan, hebben een hoger risico als jongere en volwassene later zelf geweld te gebruiken. Niet alleen binnenshuis maar ook buitenshuis. Anders gezegd, huiselijk geweld kweekt misdadigheid, want het is zelf misdadig. Als burger hebben wij de plicht om als we kennis hebben van een misdaad of de dreiging daarvan, aangifte te doen.

Wie dat niet doet, of het nu gaat om een vreemde of een familielid, verzaakt daarmee zijn burgerplicht en brengt zichzelf, eventuele kinderen en de samenleving in gevaar.
Kortom het is gevaarlijk en onwijs om voor geweld begrip te hebben en het is onterecht het te verexcuseren. Om die reden moeten we dan ook van de term ,,huiselijk geweld'' af. Want in die uitdrukking zit als het ware al een verzachtende omstandigheid ingebouwd. Laten we voortaan spreken van privé-geweld. Geweld tegen anderen die door de dader als zijn of haar privé-bezit worden beschouwd. En waarmee de eigenaar, dus mag doen wat ie wil, zelfs mee de dood innemen. Nou, dat is echt misdadig.
R. D. 

                                               VOOR EEUWIG OPVOEDER.
Als je geen kinderen hebt en ook geen leerkracht bent of zoiets, ben je dan toch opvoeder?
De meeste mensen zullen denken van niet. Maar dan hebben ze het mis. Want opvoeder ben je niet, omdat je zelf (klein)kinderen hebt of niet, of omdat je werkt met kinderen of niet. Opvoeder ben je omdat je als volwassene op deze planeet rondloopt. Zo simpel is het.

Een voorbeeld. Mijn trein komt ruim een uur te laat aan op het station, wat betekent dat ik het nog net kan redden om op tijd op de plaats van bestemming te komen. Tenminste als ik flink doorstap. Op de straat staat het voetgangers oversteeklicht op rood. Terwijl ik gehaast aan kom lopen, overweeg ik of ik toch over zal steken. Een groepje voorbijrijdende auto's dwingt me om in ieder geval even te wachten. Als de laatste auto voorbijrijdt en de volgende nog ver genoeg weg is, is mijn eerste neiging snel over te steken. Net op dat moment valt mijn oog op een moeder met twee jonge kinderen aan de overkant. Ze staan netjes te wachten tot het licht groen wordt. In een flits zie ik mijzelf, volwassen man, ondanks het rode licht toch oversteken, terwijl moeder en kinderen zich keurig aan de regels houden. Dat roep op slag een innerlijk conflict op.

Ik wil wel, maar vind ook dat ik het eigenlijk niet kan maken. Gelukkig springt het licht op het moment van die gedachte op groen.
Terwijl ik nu reglementair oversteek, bedenk ik dat ik een slecht voorbeeld aan die kinderen zou hebben gegeven als ik gewoon door het rode licht zou zijn overgestoken. Ik stel me zo voor dat ook de moeder me dat niet in dank zou hebben afgenomen. Want terwijl zij aan de ene kant haar kinderen aan het opvoeden is, dat je voor rood moet wachten, is er aan de andere kant iemand die dat precies voor hun ogen doodgemoedereerd aan zijn laars lapt. Grote kans dat die kinderen met zulke voorbeelden voor ogen, dat vroeger of later ook aan hun laarzen zullen lappen, zeker als hun moeder er niet bij is.

Het is dan dat ik me realiseer dat ik als willekeurige volwassene ten opzichte van willekeurige kinderen die ik op mijn levensweg tegenkom, altijd ook een opvoedkundige of voorbeeldrol heb. Of ik nu wil of niet. En daarmee, als lid van de samenleving, ook een verantwoordelijkheid.
Hoe ik me gedraag in de publieke ruimte of in het openbaar vervoer, is van invloed op hoe kinderen en jongeren, en overigens ook andere volwassenen, zich daar gedragen, of kan dat zijn. Terwijl ik de deuren van het gebouw waar ik wezen moet openduw, vraag ik me af, of ik me die verantwoordelijkheid voldoende bewust ben. Het eerlijke antwoord is, dat ik daar dikwijls niet bij stil sta.

Dat is een beetje lastig om toe te geven. Want ik wil graag een verantwoordelijke, goede burger zijn. Terwijl ik me naar binnen begeef, waar ik moet zijn, schieten me opeens tal van situaties te binnen waarin volwassen burgers hun voorbeeld verantwoordelijkheid met de voeten treden. Zoals op veel te hoge snelheid met de auto door de straat jakkeren. Niet zo gek als de kinderen die straks jongeren zijn en net hun rijbewijs hebben, dat ook doen. Of zoals een onbeschofte of hufterige reactie geven als je terecht door iemand wordt aangesproken op iets wat je niet hoort te doen. ,,We have to be the change we wish to see'', zei Mahatma Gandhi ooit. Anders gezegd, het opvoeden van anderen is vooral ook een kwestie van jezelf opvoeden.
R. D.